ايران در شعر خاقاني شرواني

خاقاني غريبــــم، در تنگناي عالم

دارم هزار اندوه، واندوهبري ندارم

ياران چو كيد قاطع، بر دفع كيد ياران

جز پهلــــوان ايران، ياريگري ندارم

۱-     در مدح مظفّرالدين قزل ارسلان عثمان بن ايلدگز، حكمران آذربايجان

شاه ايـران، مظفّرالدين، آن

كز سر كسري، افسر اندازد

(ج اوّل- ص 133)

2-     در مدح ركن‌الدين محمّد عبدالرحمن طغان يزك

شاه عجم، ركن دين كز آيت عدلش

نام عجم روضــــö السلام برآمد ...

پهلو ايران گرفت رُقعة مُلكت؛

وز دگران، بانگ شاهقام برآمد

(ج اوّل-ص 141)

3-     همان

تاجوري يافت تخت ملكت ايران

تا ز برش سيّـــــــدالانام برآمد

(ج اوّل – ص 142)

4-     درقصيدة «نُهزõ الارواح و نُزهـö  الاشباح » در سفر حجّ

اي بريد صبـــح! سوي شام و ايران بر خبر

زين شرف کامسال اهل شام و ايران ديده اند

(ج اوّل – ص 173)

5-     در مدح مظفّرالدين قزل ارسلان ايلدگز

حاسدان در زخم خوردن، سرنگون چون سكّه اند

تا به نامش سكّة ايران مشهّر ساختند

(ج اوّل – ص 181)

6-     در مدح سيف‌الدّين اتابك منصور، فرمانرواي شاماخي و نيز خاقان ابومظفّر شروانشاه

جهان زيور عيد بر بندد از نو

مگر مجلس شاه شروان نمايد

رود كعبه در جامه سبز عيدي

مــگر بزم خاقان ايران نمايد

چو كعبه است بزمش كه خاقاني آنجا

سگِ تازيِ پارســــــي خوان نمايد

(ج اوّل – ص 220)

7-     همان

ز گل شكّر لفظ و تفّاح خُلقش

شماخي نظير صفاهـــان نمايد

در اقليم ايران چو خيلش بجنبد

هَزاهــــِز در اقليم توران نمايد

(ج اوّل – ص 222)

8-     در مدح سيف‌الدين ارسلان مظفّر،حاكم و داراي دربند

دخلش خراجِ خَرزان، خيلش غُزاتِ ايران

جمعش سوادِ اعظم؛ رسمش جهادِ اكبــر

(ج اوّل – ص 270)

9-     در مدح محمّد بن محمود بن محمّد بن ملكشاه

زَ اقلامهات فايض، اقليمهاي فِضّه

اقليمهاي گيتي حكم تو را مسخَّر

ايران و ترك رسمي، ابخاز و روم ذِمّي

ذِمّي هزار فرقه، رسمـــي هزار لشكر

(ج اوّل – ص 278)

10-  در مدح فخرالدّين ابوالهيجا، منوچهر شروانشاه

زآن هندوي حُسام كه در هند عيد اوست

ارّان شكارگـــــه شد و ايران مسخّرش

(ج اوّل – ص 304)

11-  در ستايش خراسان و مدح امام محمّد بن يحيي

چون بدو نامه كنم، بر سرش از خط ملك

قــــــدوة اعظم، عنوان به خراسان يابم

بهر آن نامــه كبوتر صفت آيد ز فلك

نسر طاير كه پرافشان به خراسان يابم

از ضميرش كه به يك دم دو جهان بنمايد

جام كيخســـــرو ايران به خراسان يابم

                                                      ( ج اوّل – ص 359)

12-   در مدح مخلص المسيح، عظيم الروم، عزالدوله قيصر و شفيع آوردن او

خاقاني غريبــــم، در تنگناي عالم

دارم هزار اندوه، واندوهبري ندارم

ياران چو كيد قاطع، بر دفع كيد ياران

جز پهلــــوان ايران، ياريگري ندارم

(ج اوّل – ص 364)

13-   در مدح اتابك مظفّرالدّين قزل ارسلان بن ايلدگز

ديدار سپاهدار ايران

در آينة روان ببينـم

بر هفت فلك فراخته سر

تاج قزل ارسلان ببينــم

(ج اوّل – ص 401)

14-   در قصيدة تحفـه  الحرمين و تفاحـه  الثقلين در كعبه و پيش روضه محمّد مصطفي (ص) گفته :

خلق باري كيست كامرزد گناه بندگان

بنده را توقيع آمرزش ز يزدان آمده ...

من شكسته خاطر از شروانيان وز لفظ من

خاك شــروان موميائي بخش ايران آمده

(ج اوّل – ص 565)

15-   در تهنيت عيد و مدح مظفّر قزل ارسلان بن ايلدگز

كيخسرو ايران، مَلِكُ المغرب كز قدر

بر خسرو توران، سزدش بار خدايي

(ج اوّل – ص 627)

16-  همان

ايران به تو شد حسرت غزنين و خراسان

چون گفتة من رشك معــــزّي و سنايي

(ج اوّل – ص 631)

17-   در مدح جلال الدين شروانشاه اخستان

بوي ميِ نوروزي در بزم شــه ايران

آب گُل و سيب تر بر بار نمود آنك

(ج اوّل – ص 668)

18-  در مدح جلال الدين شروانشاه اخستان

گر الدگــز ايران را تسليم به سلطان كرد

آن روز كه بيرون رفت از كار جهانداري

سلطان به بقـــــاي تو بسپرد ممالك را

چون ديد كه تنگ آمد پرگار جهانداري

(ج اوّل – ص 676)

19-  در مدح جلال الدين ابوالمظفّر اخستان

فرماندهِ اسلاميان، داراي دوران، اخستان

عادلـــتر بهراميان، پرويز ايران، اخستان

( ج اوّل – ص 728)

غزليات خاقاني

20-  چون غلام توست خاقاني، تو نيز                               

      جز غلام خســـــرو ايران مشو

(ج دوم – ص 1006)

× بيت مخاطب خاصي ندارد.

21-  تو نيز آموختي از شاه ايران كز خــــداوندي

      نمي پرسد كه: اي طوطيِّ شكّربار من چوني؟

( ج دوم – ص 1070)

× بيت « حسن طلب » دارد از شاه عصر و تعريضي به پادشاه ايران.

22-  در مدح صفوõ الدين، بانوي شروانشاه منوچهر و مادر اخستان

اي شاهزاده بانوي ايران به هفت جـــــد

اقليم چارم از تو چو فردوس هشتم است

( ج دوم – ص 1105)

23-  در مدح مجاهدالدّين وزير صاحب موصل

مدار ملك جهان بر مجاهدُ الدّين است

كه چرخ بارگه احتشام او زيبـــــد ...

قباد قلعه ستان، قايماز افســر بخش

كه صاحب افسر ايران غلام او زيبد

(ج دوم – ص 1140)

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منبع : دیوان ۲ جلدی خاقانی  به اهتمام جلال الدین کزازی